संपादक : पोपट मारुती मिंड
काही माणसे आपल्या आयुष्यात येतात आणि निघून जातात; पण काही माणसे आपल्या जगण्याचा एक अविभाज्य भाग बनून जातात. स्व. सदाशिव पांडुरंग करे अर्थात तात्या हे असेच एक प्रेमळ, कष्टाळू आणि माणुसकीने समृद्ध व्यक्तिमत्त्व होते. स्वतःच्या वाट्याला आलेले कष्ट सोसत त्यांनी कुटुंब उभे केले आणि आपल्या कर्तृत्वातून गावाच्या विकासालाही दिशा दिली. आज त्यांच्या प्रथम पुण्यस्मरण दिनानिमित्त त्यांच्या जीवनप्रवासाकडे आणि समाज, गाव व कुटुंबासाठी त्यांनी दिलेल्या योगदानाकडे पुन्हा एकदा कृतज्ञतेने पाहताना, त्यांच्या कार्याची ही स्मरणयात्रा…
“कष्टाला पर्याय नाही आणि माणुसकीला तोड नाही,” हा विचार केवळ शब्दांत न ठेवता तो आयुष्यभर जगणारे स्व. सदाशिव पांडुरंग करे अर्थात आपल्या सर्वांचे लाडके ‘तात्या’ आज आपल्यात नाहीत; पण त्यांनी जगलेले आयुष्य, जपलेली माणुसकी आणि माणसांसाठी केलेला त्याग त्यांच्या स्मृतींमधून आजही तितकाच जिवंत आहे. काही माणसे काळाच्या पडद्याआड जातात, पण त्यांच्या जगण्याचा ठसा इतका खोल असतो की त्यांची उणीव जाणवत असतानाही त्यांचे अस्तित्व आपल्या आसपास सतत जाणवत राहते. तात्या हे त्यापैकीच एक होते.
२९ नोव्हेंबर १९४९ रोजी लाटे, ता. बारामती येथे आई शिलवंता आणि वडील पांडुरंग करे यांच्या कष्टकरी कुटुंबात त्यांचा जन्म झाला. बालपणीच उपजीविकेच्या शोधात कुटुंब टाकळवाडे येथे आले आणि संघर्षाची वाट त्यांच्या आयुष्याचा अविभाज्य भाग बनली. परिस्थितीने शिक्षण अर्धवट सोडण्याची वेळ आणली; मात्र शाळेचे शिक्षण थांबले तरी जीवनाने त्यांना दिलेले अनुभवाचे शिक्षण अखंड सुरू राहिले.
लहान वयातच त्यांनी वडिलांच्या खांद्याला खांदा लावून मोलमजुरी केली, गुरे-मेंढ्या राखल्या, शेतातील कामे केली. मोठ्या जमीनदाराकडे बारमाही सालाने काम करताना रात्रंदिवस कष्ट करणे आणि संसाराचा गाडा पुढे नेणे, एवढेच त्यांचे जगणे होते. स्वतःच्या इच्छा-आकांक्षांना त्यांनी कधी फारसे महत्त्व दिले नाही. पाच भाऊ आणि दोन बहिणींच्या भवितव्याची चिंता त्यांच्या मनात कायम होती. आपल्या वाट्याला आलेले कष्ट त्यांनी स्वीकारले; पण पुढच्या पिढीने तेच कष्ट भोगू नयेत, यासाठी ते अखेरपर्यंत झटत राहिले.
विवाहानंतर संसाराची जबाबदारी वाढली, तरी भावंडांप्रती असलेली त्यांची बांधिलकी कमी झाली नाही. कैलास करे यांना एम.कॉम.पर्यंत शिक्षण देण्याची जबाबदारी त्यांनी घेतली. बापूराव यांना नोकरीनिमित्त बाहेरगावी पाठवले. विलास, मल्हारी, उल्हास तसेच बहीण जांताबाई खांडेकर यांच्या आयुष्यातही त्यांनी आपले कर्तव्य पार पाडले. हे करताना त्यांनी मोठेपणाचा कधी आव आणला नाही. आपल्या माणसांसाठी केलेला त्याग हा त्यांच्यासाठी कर्तव्यच होता.
गावाकडे शेती-मोलमजुरी करत असतानाच त्यांना श्रीराम सहकारी साखर कारखान्यात बॉयलर विभागात मजूर म्हणून नोकरी मिळाली. कष्ट, प्रामाणिकपणा, शिस्त आणि जिद्द या गुणांच्या जोरावर त्यांनी आपला संसार उभा केला. स्वतःच्या मुलांच्या शिक्षणाला त्यांनी प्राधान्य दिले. आपल्या आयुष्यात अपुऱ्या राहिलेल्या संधी मुलांच्या वाट्याला याव्यात, ही त्यांची मनापासूनची इच्छा होती. म्हणूनच तात्यांचे आयुष्य केवळ संघर्षाची कहाणी नाही, तर त्या संघर्षातून पुढची पिढी घडविण्याची प्रेरणादायी गाथा आहे.
गावानेही त्यांच्या या कर्तृत्वाची दखल घेतली. सन २००५ ते मे २०१० या काळात टाकळवाडे गावचे पहिले बिनविरोध सरपंच होण्याचा मान त्यांना मिळाला. मात्र सरपंचपद त्यांच्या डोक्यात कधी गेले नाही. उलट ते पद त्यांनी गावसेवेचे माध्यम मानले. गावातील रस्ते, पाणी, शिक्षण, आरोग्य अशा मूलभूत प्रश्नांसाठी त्यांनी सातत्याने प्रयत्न केले. सामान्य माणसाची अडचण समजून घेऊन ती सोडविण्यासाठी स्वतः पुढे होणे, हा त्यांच्या स्वभावाचा भाग होता.
टाकळवाडेच्या ग्रामदैवत श्री पद्मावतीदेवी मंदिराच्या शिखराचा जीर्णोद्धार हे त्यांच्या कार्यातील विशेष स्मरणीय पान. हा केवळ मंदिराचा जीर्णोद्धार नव्हता; त्यामागे गावाची श्रद्धा, अस्मिता आणि एकजूट होती. या कामासाठी त्यांनी घेतलेला पुढाकार आणि ते पूर्णत्वास नेण्याची जिद्द त्यांच्या गावाविषयीच्या नात्याची साक्ष देते.
त्यांच्या नेतृत्वाखाली टाकळवाडे गावाने स्वच्छता आणि ग्रामविकासाच्या क्षेत्रात उल्लेखनीय कामगिरी केली आणि गावाला केंद्र सरकारचा ‘निर्मल ग्राम पुरस्कार’ मिळाला. तत्कालीन राष्ट्रपती प्रतिभाताई पाटील यांच्या हस्ते हा पुरस्कार स्वीकारण्याचा मान गावाला मिळाला. एका छोट्याशा गावाचे नाव देशपातळीवर पोहोचणे हा टाकळवाडेकरांसाठी अभिमानाचा क्षण होता. त्या गौरवामागे गावकऱ्यांच्या सामूहिक प्रयत्नांसोबत तात्यांची विकासाची दृष्टी आणि लोकांना सोबत घेऊन चालण्याची वृत्तीही होती.
पण तात्यांची खरी ओळख कोणत्याही पदाने किंवा पुरस्काराने ठरत नाही. त्यांची खरी ओळख होती ती माणूस म्हणून. कुणी अडचणीत असेल तर मदतीसाठी पुढे जाणे, कुणाचे दुःख असेल तर त्याच्या जवळ बसणे, कुणाला मार्गदर्शनाची गरज असेल तर आपुलकीने समजावून सांगणे आणि शक्य असेल त्या मार्गाने मदत करणे, हे त्यांच्या जगण्याचे सहज सूत्र होते. म्हणूनच ते सरपंच म्हणून जितके ओळखले गेले, त्यापेक्षा कितीतरी अधिक आपुलकीने ‘तात्या’ म्हणून ओळखले गेले.
त्यांचे नेतृत्व माणसे जिंकणारे होते; माणसांवर वर्चस्व गाजवणारे नव्हते. त्यांनी नाती पदासाठी जोडली नाहीत आणि मदत प्रसिद्धीसाठी केली नाही. त्यांच्या मनात माणसांविषयी असलेली आस्था हीच त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची खरी श्रीमंती होती. त्यांच्या सहवासात आलेल्या प्रत्येकाला ‘आपला माणूस’ असल्याची जाणीव होत असे.
गावासाठी झटताना त्यांनी कुटुंबालाही तितक्याच मायेने जपले. भाऊ, बहिणी, मुले, पुतणे, नातवंडे, भाचे-भाच्या आणि आप्तेष्टांच्या आयुष्यात त्यांनी प्रेमाचा आणि आधाराचा हात ठेवला. आयुष्याने कितीही परीक्षा घेतल्या तरी त्यांनी संकटांसमोर गुडघे टेकले नाहीत. स्वतःच्या वाट्याला आलेले दुःख मनात ठेवून आपल्या माणसांच्या चेहऱ्यावर समाधान पाहण्याचा त्यांचा प्रयत्न अखेरपर्यंत सुरू राहिला. म्हणूनच त्यांना कुटुंबाचा शिल्पकार म्हणणे अगदी सार्थ ठरते.
सप्टेंबर २०२५ मध्ये वयाच्या ७६व्या वर्षी तात्या काळाच्या पडद्याआड गेले. त्यांच्या जाण्याने कुटुंबाचा आधार हरपला, नातेवाईकांनी आपला जिव्हाळ्याचा माणूस गमावला आणि टाकळवाडे गावाने आपल्या सुख-दुःखात उभा राहणारा एक आपला माणूस गमावला. त्यांची जागा कोणालाही भरून काढता येणार नाही. मात्र त्यांनी मागे ठेवलेला वारसा संपणारा नाही.
त्यांनी मोठी संपत्ती मागे ठेवली असेलच असे नाही; पण त्यांनी माणसांची श्रीमंती कमावली. त्यांनी मोठमोठी भाषणे केली नसतील; पण आपल्या कृतीतून कष्ट, त्याग, प्रामाणिकपणा आणि माणुसकीचा अर्थ सांगितला. त्यांनी स्वतःसाठी आयुष्य कमी आणि आपल्या माणसांसाठी अधिक जगले. म्हणूनच त्यांची आठवण ही केवळ दुःखाची आठवण राहणार नाही; ती जगण्याची प्रेरणा देणारी आठवण राहील.
आज तात्या प्रत्यक्षात आपल्यात नसले तरी त्यांच्या आठवणी घराच्या प्रत्येक कोपऱ्यात, नात्यांच्या प्रत्येक धाग्यात आणि गावाच्या विकासाच्या प्रत्येक पावलात जाणवत राहतील. त्यांनी पेटवलेला माणुसकीचा नंदादीप पुढच्या पिढ्यांना प्रकाश देत राहील. त्यांच्या कष्टांची सावली, प्रेमाची ऊब आणि माणुसकीचा सुगंध काळाच्या ओघात कधीही कमी होणार नाही.
तात्या गेले… पण तात्यांनी जोडलेली माणसे, त्यांनी दिलेले संस्कार आणि त्यांनी जगलेली माणुसकी आजही जिवंत आहे. हाच त्यांच्या आयुष्याला मिळालेला सर्वात मोठा आणि अजरामर सन्मान आहे.
स्व. सदाशिव पांडुरंग करे ‘तात्या’ यांच्या पवित्र स्मृतीस भावपूर्ण अभिवादन! संकलन( टीम आपलं फलटण )
