संपादक : पोपट मारुती मिंड
सहकार क्षेत्रासमोर विश्वासार्हता, पारदर्शकता आणि आर्थिक शिस्तीची आव्हाने उभी असतानाच या क्षेत्रात नव्या विचाराने आणि सामाजिक बांधिलकीने पाऊल टाकण्याचे धाडस गोखळी येथील सर्वसामान्य शेतकरी कुटुंबातील उच्च विद्या विभूषित सुशांत गावडे यांनी केले आहे. शेतकरी, दूध उत्पादक, कष्टकरी, महिला, मजूर आणि छोट्या व्यावसायिकांच्या आर्थिक अडचणी जवळून अनुभवल्यानंतर त्यांच्या आर्थिक सक्षमीकरणासाठी ‘निराई पतसंस्थेची’ पायाभरणी करण्यात आली आहे. गुरुवार, दि. २४ रोजी सायंकाळी पाच वाजता जिल्हा परिषदेचे माजी अध्यक्ष संजीवराजे नाईक-निंबाळकर यांच्यासह मान्यवरांच्या उपस्थितीत संस्थेचे उद्घाटन होत आहे.
निराईची ही सुरुवात केवळ एका पतसंस्थेच्या स्थापनेची घटना नाही; तर एका उच्चशिक्षित तरुणाने सुरक्षित नोकरी सोडून व्यवसायाच्या माध्यमातून समाजाशी जोडलेले नाते आता आर्थिक सक्षमीकरणाच्या नव्या टप्प्यावर नेण्याचा प्रयत्न आहे. वादळात दिवा लावण्याचे धाडस ज्यांच्यात असते, त्यांनाच नव्या वाटा निर्माण करता येतात. सहकार क्षेत्रात विविध आव्हाने असताना सुशांत गावडे यांनी याच आत्मविश्वासाने हे पाऊल उचलले आहे.
मेकॅनिकल डिझाईनमध्ये मास्टर इंजिनिअरिंगचे शिक्षण घेतलेल्या गावडे यांनी शिक्षणानंतर सुमारे चार वर्षे अभियांत्रिकी महाविद्यालयात प्राध्यापक म्हणून काम केले. मात्र, व्यवसायाची आवड आणि प्रत्यक्ष समाजाशी जोडले जाण्याची इच्छा यामुळे त्यांनी नोकरीच्या चौकटीबाहेर पडण्याचा निर्णय घेतला. कोरोनाकाळात ११ जून २०२१ रोजी निराई डेअरीची स्थापना झाली. तेथून सुरू झालेला प्रवास आज पतसंस्थेच्या रूपाने एका व्यापक सामाजिक उद्दिष्टाकडे वळला आहे.
दूध संकलनाच्या माध्यमातून फलटण पूर्व भागातील गोखळी, गुणवरे, खटकेवस्ती, तामखडा आदी भागातील शेतकऱ्यांशी त्यांचा नियमित संपर्क आला. दूध घेणे आणि पैसे देणे एवढ्यापुरते हे नाते मर्यादित राहिले नाही. शेतकऱ्यांच्या घरातील अडचणी, पशुपालनातील समस्या, शेतीतील खर्च, व्यवसायासाठी लागणारे भांडवल आणि वेळेवर पैसा उपलब्ध न होण्यामुळे निर्माण होणाऱ्या अडचणी यांचा त्यांनी प्रत्यक्ष अनुभव घेतला.
यातूनच एक महत्त्वाचा प्रश्न समोर आला—उत्पादनाची क्षमता असूनही ग्रामीण भागातील सामान्य माणसाला योग्य वेळी आर्थिक आधार का मिळू नये? याच प्रश्नातून निराई पतसंस्थेची संकल्पना आकाराला आली.
शेतकऱ्यांच्या अर्थकारणाला आधार
राष्ट्रीयीकृत बँका आणि विविध पतसंस्था ग्रामीण भागात कार्यरत असल्या तरी अल्पभूधारक शेतकरी, दूध उत्पादक, असंघटित कामगार, महिला, लघु व्यावसायिक आणि नवउद्योजक यांच्या काही तातडीच्या व मध्यम मुदतीच्या आर्थिक गरजा वेळेवर पूर्ण होण्यात अडचणी येतात, असा अनुभव संस्थेच्या संकल्पनेमागे आहे. त्यामुळे स्थानिक गरजा समजून घेणारी आणि सभासदांशी प्रत्यक्ष संवाद ठेवणारी आर्थिक संस्था उभारण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे.
निराई पतसंस्थेचे कार्यक्षेत्र संपूर्ण फलटण तालुका ठेवण्याचा मानस आहे. सर्वसामान्य नागरिकांपासून शेतकरी, महिला, छोटे व्यापारी आणि कष्टकरी वर्गापर्यंत आर्थिक सेवा पोहोचविण्यावर भर राहणार आहे.
आकर्षक ठेवी; महिला व नवउद्योजकांना प्राधान्य
संस्थेच्या प्रारंभिक टप्प्यात ठेवीदारांना आकर्षक व्याजदर देण्याचे नियोजन करण्यात आले आहे. उद्घाटनापासून पहिल्या तीन महिन्यांसाठी ठेवींवर १० टक्के व्याजदर, तर ० ते १८ वर्षे वयोगटातील मुली आणि ज्येष्ठ नागरिकांसाठी १०.५० टक्के व्याजदर दिला जाणार आहे.
महिला बचत गट आणि नवउद्योजकांसाठीही विशेष विचार करण्यात आला आहे. सामान्य कर्जाच्या तुलनेत सुमारे दोन टक्के कमी व्याजदराने कर्ज उपलब्ध करून देण्याचा मानस असून, त्यातून महिलांना आणि नव्या व्यवसायांना आर्थिक चालना देण्याचा प्रयत्न राहणार आहे.
कर्जवाटप आणि वसुलीमध्ये कोणताही भेदभाव न करता नियमबद्ध व पारदर्शक प्रक्रिया राबविण्याचे संस्थेचे धोरण आहे. सभासदांचा विश्वास हा संस्थेच्या भांडवलाइतकाच महत्त्वाचा मानून कारभार करण्याचा संकल्प व्यक्त करण्यात आला आहे.
‘निराई’ नावातच नदीशी कृतज्ञतेचे नाते
फलटण तालुक्याच्या जीवनाशी अतूट नाते असलेल्या निरा नदीच्या नावावरून संस्थेला ‘निराई’ हे नाव देण्यात आले आहे. शेती, पशुपालन आणि ग्रामीण जीवनाला आधार देणाऱ्या या जीवनदायिनी नदीबद्दलची कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा हा प्रयत्न आहे. त्यामुळे संस्थेच्या नावात केवळ ओळख नाही, तर मातीतल्या माणसाशी आणि त्याच्या जीवनाशी जोडलेली भावना आहे.
डिजिटल व्यवहारांवर भर
निराई पतसंस्थेचे कामकाज आधुनिक तंत्रज्ञानावर आधारित करण्याचा मानस आहे. NEFT, RTGS, QR कोड, UPI आणि SMS सुविधा उपलब्ध करून देण्याचे नियोजन करण्यात आले आहे. अद्ययावत सॉफ्टवेअरच्या माध्यमातून व्यवहार जलद, पारदर्शक आणि सुरक्षित ठेवण्याचा प्रयत्न राहणार आहे. अंतर्गत लेखापरीक्षणालाही महत्त्व देण्यात येणार आहे. विश्वासार्ह संचालक मंडळाची भक्कम साथ
पतसंस्थेच्या यशस्वी वाटचालीसाठी केवळ भांडवल नव्हे, तर विश्वासार्ह माणसे, अनुभव, शिक्षण, व्यावसायिक कौशल्य आणि समाजाशी जोडलेले नाते या बाबीही तितक्याच महत्त्वाच्या असतात. हीच गरज ओळखून संस्थापक सुशांत गावडे यांनी संचालक मंडळाची रचना करताना विविध क्षेत्रांचा समतोल साधण्याचा प्रयत्न केला आहे. विविध व्यवसाय व क्षेत्रात कार्यरत असलेले व्यावसायिक, उच्चशिक्षित संचालक, सहकार क्षेत्राचा अनुभव असलेल्या व्यक्ती, तसेच औपचारिक शिक्षण मर्यादित असले तरी प्रत्यक्ष व्यवहाराचा प्रदीर्घ अनुभव असलेल्या व्यक्तींना एकत्र आणण्यात आले आहे. शिक्षण आणि अनुभव, आधुनिक दृष्टिकोन आणि ग्रामीण वास्तव, व्यावसायिक कौशल्य आणि सामाजिक जाणिवा यांचा योग्य ताळमेळ साधण्याचा प्रयत्न या संचालक मंडळातून दिसून येतो.
याचबरोबर संस्थेच्या दैनंदिन कामकाजासाठी अनुभवी आणि प्रशिक्षित कर्मचारीवर्ग उपलब्ध करून देण्यावरही भर देण्यात आला आहे. संचालक मंडळापासून कर्मचारीवर्गापर्यंत प्रत्येक पातळीवर आवश्यक असणारे कौशल्य आणि अनुभव यांची सांगड घालण्याचे काम संस्थापकांनी नियोजनपूर्वक केले आहे. सहकार क्षेत्रात विश्वास, पारदर्शकता, आर्थिक शिस्त, सक्षम व्यवस्थापन आणि सभासदांशी सातत्यपूर्ण संवाद या मूलभूत बाबींचा समन्वय साधण्याचा प्रयत्न झाल्याने निराई पतसंस्थेच्या भविष्यातील वाटचालीसाठी भक्कम पायाभरणी झाली असून संस्थेला उज्ज्वल भविष्याची आशा निर्माण झाली आहे.
‘फिनिक्स’सारखी भरारी घेण्याची जिद्द
सुशांत गावडे यांच्या वाटचालीकडे पाहिले तर त्यांच्या कार्यक्षमतेबरोबरच माणसं जोडण्याचे कौशल्य आणि व्यवहारातील समजूतदारपणा ही त्यांची मोठी ताकद असल्याचे दिसते. नोकरीपासून व्यवसायापर्यंत आणि व्यवसायातून सामाजिक आर्थिक संस्थेपर्यंत झालेला प्रवास हा एका दिवसात घडलेला नाही. प्रत्यक्ष अनुभव, सातत्याने केलेला संवाद आणि अडचणी समजून घेण्याची वृत्ती यातून हा प्रवास घडला आहे.
फिनिक्स पक्ष्याप्रमाणे राखेतून पुन्हा उभे राहण्याची आणि शून्यातून विश्व निर्माण करण्याची जिद्द ही कोणत्याही नव्या उपक्रमासाठी महत्त्वाची असते. निराई उद्योग समूहापासून सुरू झालेली ही वाटचाल आता आर्थिक क्षेत्रात विस्तारत आहे. उद्योजकतेबरोबर सामाजिक जबाबदारी स्वीकारण्याची ही भूमिका किती व्यापक परिणाम घडवून आणते, हे आगामी काळ ठरवेल; मात्र ग्रामीण भागातील सामान्य माणसाच्या आर्थिक प्रश्नांना केंद्रस्थानी ठेवून केलेला हा प्रयत्न निश्चितच लक्षवेधी ठरला आहे.
पर्यावरण आणि समाजासाठीही योगदान
निराई पतसंस्थेचा भविष्यातील विस्तार केवळ आर्थिक व्यवहारांपुरता मर्यादित ठेवण्याचा मानस नाही. पर्यावरण संवर्धन, शैक्षणिक उपक्रम आणि समाजातील वंचित घटकांसाठी योगदान देण्याची भूमिका संस्थेने मांडली आहे. आगामी तीन ते पाच वर्षांत ठेवीदारांना चांगल्या सेवा देण्याबरोबरच गरजूंसाठी सुलभ कर्जव्यवस्था उभारण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले आहे.
गोखळीची व्यापारी ओळख आणि परिसरातील शेतकरी-कष्टकरी वर्गाची मेहनत यांना आर्थिक संस्थात्मक आधार देण्याचा हा प्रयत्न आहे. दूध संकलनातून निर्माण झालेले नाते आता आर्थिक सक्षमीकरणाच्या व्यापक संकल्पनेत रूपांतरित होत आहे. ‘निराई’च्या या नव्या प्रवासात शेतकरी, महिला, कष्टकरी, लघु व्यावसायिक आणि सर्वसामान्य कुटुंबांच्या आर्थिक उन्नतीला किती बळ मिळते, याकडे फलटण तालुक्याचे लक्ष लागले आहे.
विकास मिंड पाटील
